Vergilius Aeneis 10

Reference basis text: M. Geymonat (2008)

Editing of the digital edition: M. Gioseffi, S. Arrigoni (2014)

Data insertion and check: S. Arrigoni

Other sections


Panditur interea domus omnipotentis Olympi

Conciliumque uocat diuum pater atque hominum rex

Sideream in sedem, terras unde arduus omnis

Castraque Dardanidum aspectat populosque Latinos.

5

Considunt tectis bipatentibus, incipit ipse:

"Caelicolae magni, quianam sententia uobis

Versa retro tantumque animis certatis iniquis?

Abnueram bello Italiam concurrere Teucris.

Quae contra uetitum discordia? quis metus aut hos

10

Aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?

Adueniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,

Cum fera Karthago Romanis arcibus olim

Exitium magnum atque Alpis immittet apertas:

Tum certare odiis, tum res rapuisse licebit.

15

Nunc sinite et placitum laeti componite foedus."

Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra

Pauca refert: *************************

"O pater, o hominum rerumque aeterna potestas

(Namque aliud quid sit quod iam implorare queamus?),

20

Cernis ut insultent Rutuli, Turnusque feratur

Per medios insignis equis tumidusque secundo

Marte ruat? non clausa tegunt iam moenia Teucros:

Quin intra portas atque ipsis proelia miscent

Aggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.

25

Aeneas ignarus abest. numquamne leuari

Obsidione sines? muris iterum imminet hostis

Nascentis Troiae nec non exercitus alter,

Atque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis

Tydides. equidem credo, mea uulnera restant

30

Et tua progenies mortalia demoror arma.

Si sine pace tua atque inuito numine Troes

Italiam petiere, luant peccata neque illos

Iuueris auxilio; sin tot responsa secuti

Quae superi manesque dabant, cur nunc tua quisquam

35

Vertere iussa potest aut cur noua condere fata?

Quid repetam exustas Erycino in litore classis,

Quid tempestatum regem uentosque furentis

Aeolia excitos aut actam nubibus Irim?

Nunc etiam manis (haec intemptata manebat

40

Sors rerum) mouet et superis immissa repente

Allecto medias Italum bacchata per urbes.

Nil super imperio moueor; sperauimus ista,

Dum fortuna fuit; uincant, quos uincere mauis.

Si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx

45

Dura, per euersae, genitor, fumantia Troiae

Excidia obtestor: liceat dimittere ab armis

Incolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.

Aeneas sane ignotis iactetur in undis

Et quacumque uiam dederit Fortuna sequatur:

50

Hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae.

Est Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera

Idaliaeque domus: positis inglorius armis

Exigat hic aeuum. magna dicione iubeto

Karthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde

55

Obstabit Tyriis. quid pestem euadere belli

Iuuit et Argolicos medium fugisse per ignis

Totque maris uastaeque exhausta pericula terrae,

Dum Latium Teucri recidiuaque Pergama quaerunt?

Non satius cineres patriae insedisse supremos

60

Atque solum quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta

Redde, oro, miseris iterumque reuoluere casus

Da, pater, Iliacos Teucris." tum regia Iuno

Acta furore graui: "quid me alta silentia cogis

Rumpere et obductum uerbis uulgare dolorem?

65

Aenean hominum quisquam diuumque subegit

Bella sequi aut hostem regi se inferre Latino?

Italiam petiit fatis auctoribus (esto)

Cassandrae impulsus furiis: num linquere castra

Hortati sumus aut uitam committere uentis?

70

Num puero summam belli, num credere muros?

Tyrrhenamque fidem aut gentis agitare quietas?

Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra

Egit? ubi hic Iuno demissaue nubibus Iris?

Indignumst Italos Troiam circumdare flammis

75

Nascentem et patria Turnum consistere terra,

Cui Pilumnus auus, cui diua Venilia mater:

Quid face Troianos atra uim ferre Latinis,

Arua aliena iugo premere atque auertere praedas?

Quid soceros legere et gremiis abducere pactas,

80

Pacem orare manu, praefigere puppibus arma?

Tu potes Aenean manibus subducere Graium

Proque uiro nebulam et uentos obtendere inanis,

Et potes in totidem classem conuertere nymphas:

Nos aliquid Rutulos contra iuuisse nefandum est?

85

"Aeneas ignarus abest": ignarus et absit.

Est Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:

Quid grauidam bellis urbem et corda aspera temptas?

Nosne tibi fluxas Phrygiae res uertere fundo

Conamur? nos? an miseros qui Troas Achiuis

90

Obiecit? quae causa fuit consurgere in arma

Europamque Asiamque et foedera soluere furto?

Me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter,

Aut ego tela dedi fouiue Cupidine bella?

Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis

95

Haud iustis adsurgis et irrita iurgia iactas."

Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant

Caelicolae adsensu uario, ceu flamina prima

Cum deprensa fremunt siluis et caeca uolutant

Murmura uenturos nautis prodentia uentos.

100

Tum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,

Infit (eo dicente deum domus alta silescit

Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether,

Tum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus):

"Accipite ergo animis atque haec mea figite dicta.

105

Quandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris

Haud licitum, nec uestra capit discordia finem,

Quae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,

Tros Rutulusne fuat, nullo discrimine habebo,

Seu fatis Italum castra obsidione tenentur

110

Siue errore malo Troiae monitisque sinistris.

Nec Rutulos soluo. sua cuique exorsa laborem

Fortunamque ferent. rex Iuppiter omnibus idem.

Fata uiam inuenient." Stygii per flumina fratris,

Per pice torrentis atraque uoragine ripas

115

Adnuit et totum nutu tremefecit Olympum.

Hic finis fandi. solio tum Iuppiter aureo

Surgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.

Interea Rutuli portis circum omnibus instant

Sternere caede uiros et moenia cingere flammis.

120

At legio Aeneadum uallis obsessa tenetur

Nec spes ulla fugae. miseri stant turribus altis

Nequiquam et rara muros cinxere corona

Asius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes

Assaracique duo et senior cum Castore Thymbris,

125

Prima acies; hos germani Sarpedonis ambo

Et Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.

Fert ingens toto conixus corpore saxum,

Haud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,

Nec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.

130

Hi iaculis, illi certant defendere saxis

Molirique ignem neruoque aptare sagittas.

Ipse inter medios, Veneris iustissima cura,

Dardanius caput, ecce, puer detectus honestum,

Qualis gemma micat fuluum quae diuidit aurum,

135

Aut collo decus aut capiti, uel quale per artem

Inclusum buxo aut Oricia terebintho

Lucet ebur; fusos ceruix cui lactea crinis

Accipit et molli subnectens circulus auro.

Te quoque magnanimae uiderunt, Ismare, gentes

140

Vulnera derigere et calamos armare ueneno,

Maeonia generose domo, ubi pinguia culta

Exercentque uiri Pactolusque irrigat auro.

Affuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni

Aggere murorum sublimem gloria tollit,

145

Et Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.

Illi inter sese duri certamina belli

Contulerant: media Aeneas freta nocte secabat.

Namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis

Regem adit et regi memorat nomenque genusque

150

Quidue petat quidue ipse ferat, Mezentius arma

Quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turni

Edocet, humanis quae sit fiducia rebus

Admonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon

Iungit opes foedusque ferit; tum libera fati

155

Classem conscendit iussis gens Lydia diuum

Externo commissa duci. Aeneia puppis

Prima tenet rostro Phrygios subiuncta leones,

Imminet Ida super, profugis gratissima Teucris.

Hic magnus sedet Aeneas secumque uolutat

160

Euentus belli uarios, Pallasque sinistro

Affixus lateri iam quaerit sidera, opacae

Noctis iter, iam quae passus terraque marique.

Pandite nunc Helicona, deae, cantusque mouete,

Quae manus interea Tuscis comitetur ab oris

165

Aenean armetque rates pelagoque uehatur.

Massicus aerata princeps secat aequora Tigri,

Sub quo mille manus iuuenum, qui moenia Clusi

Quique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae

Gorytique leues umeris et letifer arcus.

170

Vna toruus Abas: huic totum insignibus armis

Agmen et aurato fulgebat Apolline puppis.

Sescentos illi dederat Populonia mater

Expertos belli iuuenes, ast Ilua trecentos

Insula inexhaustis Chalybum generosa metallis.

175

Tertius ille hominum diuumque interpres Asilas,

Cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent

Et linguae uolucrum et praesagi fulminis ignes,

Mille rapit densos acie atque horrentibus hastis.

Hos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,

180

Vrbs Etrusca solo. sequitur pulcherrimus Astyr,

Astyr equo fidens et uersicoloribus armis.

Ter centum adiciunt (mens omnibus una sequendi)

Qui Caerete domo, qui sunt Minionis in aruis,

Et Pyrgi ueteres intempestaeque Grauiscae.

185

Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,

Transierim, Cunare et paucis comitate, Cupauo,

Cuius olorinae surgunt de uertice pinnae

(Crimen, Amor, uestrum) formaeque insigne paternae.

Namque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,

190

Populeas inter frondes umbramque sororum

Dum canit et maestum musa solatur amorem,

Canentem molli pluma duxisse senectam

Linquentem terras et sidera uoce sequentem.

Filius aequalis comitatus classe cateruas

195

Ingentem remis Centaurum promouet: ille

Instat aquae saxumque undis immane minatur

Arduus, et longa sulcat maria alta carina.

Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,

Fatidicae Mantus et Tusci filius amnis,

200

Qui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,

Mantua, diues auis, sed non genus omnibus unum:

Gens illi triplex, populi sub gente quaterni,

Ipsa caput populis, Tusco de sanguine uires.

Hinc quoque quingentos in se Mezentius armat,

205

Quos patre Benaco uelatus harundine glauca

Mincius infesta ducebat in aequora pinu.

It grauis Aulestes centenaque arbore fluctum

Verberat adsurgens, spumant uada marmore uerso.

Hunc uehit immanis Triton et caerula concha

210

Exterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti

Frons hominem praefert, in pristim desinit aluus,

Spumea semifero sub pectore murmurat unda.

Tot lecti proceres ter denis nauibus ibant

Subsidio Troiae et campos salis aere secabant.

215

Iamque dies caelo concesserat almaque curru

Noctiuago Phoebe medium pulsabat Olympum:

Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)

Ipse sedens clauumque regit uelisque ministrat.

Atque illi medio in spatio chorus, ecce, suarum

220

Occurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe

Numen habere maris nymphasque e nauibus esse

Iusserat, innabant pariter fluctusque secabant,

Quot prius aeratae steterant ad litora prorae.

Agnoscunt longe regem lustrantque choreis.

225

Quarum quae fandi doctissima Cymodocea

Pone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso

Eminet ac laeua tacitis surremigat undis.

Tum sic ignarum alloquitur: "uigilasne, deum gens,

Aenea? uigila et uelis immitte rudentis.

230

Nos sumus, Idaeae sacro de uertice pinus,

Nunc pelagi nymphae, classis tua. perfidus ut nos

Praecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,

Rupimus inuitae tua uincula teque per aequor

Quaerimus. hanc genetrix faciem miserata refecit

235

Et dedit esse deas aeuumque agitare sub undis.

At puer Ascanius muro fossisque tenetur

Tela inter media atque horrentis Marte Latinos.

Iam loca iussa tenet forti permixtus Etrusco

Arcas eques; medias illis opponere turmas,

240

Ne castris iungant, certa est sententia Turno.

Surge age et Aurora socios ueniente uocari

Primus in arma iube, et clipeum cape quem dedit igni

Inuictum ignipotens atque oras ambiit auro.

Crastina lux, mea si non irrita dicta putaris,

245

Ingentis Rutulae spectabit caedis aceruos."

Dixerat et dextra discedens impulit altam

Haud ignara modi puppim: fugit illa per undas

Ocior et iaculo et uentos aequante sagitta.

Inde aliae celerant cursus. stupet inscius ipse

250

Tros Anchisiades, animos tamen omine tollit.

Tum breuiter supera aspectans conuexa precatur:

"Alma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi

Turrigeraeque urbes biiugique ad frena leones,

Tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques

255

Augurium Phrygibusque adsis pede, diua, secundo."

Tantum effatus. et interea reuoluta ruebat

Matura iam luce dies noctemque fugarat:

Principio sociis edicit signa sequantur

Atque animos aptent armis pugnaeque parent se.

260

Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra

Stans celsa in puppi, clipeum cum deinde sinistra

Extulit ardentem. clamorem ad sidera tollunt

Dardanidae e muris, spes addita suscitat iras,

Tela manu iaciunt, quales sub nubibus atris

265

Strymoniae dant signa grues atque aethera tranant

Cum sonitu, fugiuntque Notos clamore secundo.

At Rutulo regi ducibusque ea mira uideri

Ausoniis, donec uersas ad litora puppis

Respiciunt totumque allabi classibus aequor.

270

Ardet apex capiti cristisque a uertice flamma

Funditur et uastos umbo uomit aureus ignis:

Non secus ac liquida si quando nocte cometae

Sanguinei lugubre rubent, aut Sirius ardor

Ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris

275

Nascitur et laeuo contristat lumine caelum.

Haud tamen audaci Turno fiducia cessit

Litora praecipere et uenientis pellere terra.

Vltro animos tollit dictis atque increpat ultro:

"Quod uotis optastis adest, perfringere dextra.

280

In manibus Mars ipse, uiris. nunc coniugis esto

Quisque suae tectique memor, nunc magna referto

Facta, patrum laudes. ultro occurramus ad undam

Dum trepidi egressisque labant uestigia prima.

Audentis Fortuna iuuat." **************

285

Haec ait, et secum uersat quos ducere contra

Vel quibus obsessos possit concredere muros.

Interea Aeneas socios de puppibus altis

Pontibus exponit. multi seruare recursus

Languentis pelagi et breuibus se credere saltu,

290

Per remos alii. speculatus litora Tarchon,

Qua uada non spirant nec fracta remurmurat unda,

Sed mare inoffensum crescenti allabitur aestu,

Aduertit subito proram sociosque precatur:

"Nunc, o lecta manus, ualidis incumbite remis;

295

Tollite, ferte rates, inimicam findite rostris

Hanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.

Frangere nec tali puppim statione recuso

Arrepta tellure semel." quae talia postquam

Effatus Tarchon, socii consurgere tonsis

300

Spumantisque rates aruis inferre Latinis,

Donec rostra tenent siccum et sedere carinae

Omnes innocuae. sed non puppis tua, Tarchon:

Namque inflicta uadis dorso dum pendet iniquo

Anceps sustentata diu fluctusque fatigat,

305

Soluitur atque uiros mediis exponit in undis,

Fragmina remorum quos et fluitantia transtra

Impediunt retrahitque pedem simul unda relabens.

Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer

Totam aciem in Teucros et contra in litore sistit.

310

Signa canunt. primus turmas inuasit agrestis

Aeneas, omen pugnae, strauitque Latinos

Occiso Therone, uirum qui maximus ultro

Aenean petit. huic gladio perque aerea suta,

Per tunicam squalentem auro latus haurit apertum.

315

Inde Lichan ferit exsectum iam matre perempta

Et tibi, Phoebe, sacrum: casus euadere ferri

Quo licuit paruo? nec longe Cissea durum

Immanemque Gyan sternentis agmina claua

Deiecit leto; nihil illos Herculis arma

320

Nec ualidae iuuere manus genitorque Melampus,

Alcidae comes usque grauis dum terra labores

Praebuit. ecce Pharon, uoces dum iactat inertis,

Intorquens iaculum clamanti sistit in ore.

Tu quoque, flauentem prima lanugine malas

325

Dum sequeris Clytium infelix, noua gaudia, Cydon,

Dardania stratus dextra, securus amorum

Qui iuuenum tibi semper erant, miserande iaceres,

Ni fratrum stipata cohors foret obuia, Phorci

Progenies, septem numero, septenaque tela

330

Coniciunt; partim galea clipeoque resultant

Irrita, deflexit partim stringentia corpus

Alma Venus. fidum Aeneas affatur Achaten:

Suggere tela mihi, non ullum dextera frustra

Torserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium

335

Iliacis campis." tum magnam corripit hastam

Et iacit: illa uolans clipei transuerberat aera

Maeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.

Huic frater subit Alcanor fratremque ruentem

Sustentat dextra: traiecto missa lacerto

340

Protinus hasta fugit seruatque cruenta tenorem,

Dexteraque ex umero neruis moribunda pependit.

Tum Numitor iaculo fratris de corpore rapto

Aenean petiit: sed non et figere contra

Est licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.

345

Hic Curibus fidens primaeuo corpore Clausus

Aduenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta

Sub mentum grauiter pressa, pariterque loquentis

Vocem animamque rapit traiecto gutture; at ille

Fronte ferit terram et crassum uomit ore cruorem.

350

Tres quoque Threicios Boreae de gente suprema

Et tris quos Idas pater et patria Ismara mittit,

Per uarios sternit casus. accurrit Halaesus

Auruncaeque manus, subit et Neptunia proles,

Insignis Messapus equis. expellere tendunt

355

Nunc hi, nunc illi: certatur limine in ipso

Ausoniae. magno discordes aethere uenti

Proelia ceu tollunt animis et uiribus aequis;

Non ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;

Anceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:

360

Haud aliter Troianae acies aciesque Latinae

Concurrunt, haeret pede pes densusque uiro uir.

At parte ex alia, qua saxa rotantia late

Intulerat torrens arbustaque diruta ripis,

Arcadas insuetos acies inferre pedestris

365

Vt uidit Pallas Latio dare terga sequaci

(Aspera quis natura loci dimittere quando

Suasit equos), unum quod rebus restat egenis,

Nunc prece, nunc dictis uirtutem accendit amaris:

"Quo fugitis, socii? per uos et fortia facta,

370

Per ducis Euandri nomen deuictaque bella

Spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,

Fidite ne pedibus. ferro rumpenda per hostis

Est uia. qua globus ille uirum densissimus urget,

Hac uos et Pallanta ducem patria alta reposcit.

375

Numina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste

Mortales; totidem nobis animaeque manusque.

Ecce maris magna claudit nos obice pontus,

Deest iam terra fugae: pelagus Troiamne petamus?

Haec ait, et medius densos prorumpit in hostis.

380

Obuius huic primum fatis adductus iniquis

Fit Lagus. hunc, magno uellit dum pondere saxum,

Intorto figit telo, discrimina costis

Per medium qua spina dabat, hastamque receptat

Ossibus haerentem. quem non super occupat Hisbon,

385

Ille quidem hoc sperans; nam Pallas ante ruentem,

Dum furit, incautum crudeli morte sodalis

Excipit atque ensem tumido in pulmone recondit.

Hinc Sthenium petit et Rhoeti de gente uetusta

Anchemolum thalamos ausum incestare nouercae.

390

Vos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,

Daucia, Laride Thymberque, simillima proles,

Indiscreta suis gratusque parentibus error;

At nunc dura dedit uobis discrimina Pallas.

Nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ensis

395

Te decisa suum, Laride, dextera quaerit

Semianimesque micant digiti ferrumque retractant.

Arcadas accensos monitu et praeclara tuentis

Facta uiri mixtus dolor et pudor armat in hostis.

Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter

400

Traicit. hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;

Ilo namque procul ualidam derexerat hastam,

Quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,

Te fugiens fratremque Tyren, curruque uolutus

Caedit semianimis Rutulorum calcibus arua.

405

Ac uelut optato uentis aestate coortis

Dispersa immittit siluis incendia pastor,

Correptis subito mediis extenditur una

Horrida per latos acies Vulcania campos,

Ille sedens uictor flammas despectat ouantis:

410

Non aliter socium uirtus coit omnis in unum

Teque iuuat, Palla. sed bellis acer Halaesus

Tendit in aduersos seque in sua colligit arma.

Hic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,

Strymonio dextram fulgenti deripit ense

415

Elatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis

Ossaque dispersit cerebro permixta cruento.

Fata canens siluis genitor celarat Halaesum;

Vt senior leto canentia lumina soluit,

Iniecere manum Parcae telisque sacrarunt

420

Euandri. quem sic Pallas petit ante precatus:

"Da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,

Fortunam atque uiam duri per pectus Halaesi.

Haec arma exuuiasque uiri tua quercus habebit."

Audiit illa deus; dum texit Imaona Halaesus,

425

Arcadio infelix telo dat pectus inermum.

At non caede uiri tanta perterrita Lausus,

Pars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem

Oppositum interimit, pugnae nodumque moramque.

Sternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci

430

Et uos, o Grais imperdita corpora, Teucri.

Agmina concurrunt ducibusque et uiribus aequis.

Extremi addensent acies nec turba moueri

Tela manusque sinit. hinc Pallas instat et urget,

Hinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas,

435

Egregii forma, sed quis Fortuna negarat

In patriam reditus. ipsos concurrere passus

Haud tamen inter se magni regnator Olympi;

Mox illos sua fata manent maiore sub hoste.

Interea soror alma monet succedere Lauso

440

Turnum, qui uolucri curru medium secat agmen.

Vt uidit socios: "tempus desistere pugnae;

Solus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas

Debetur; cuperem ipse parens spectator adesset."

Haec ait, et socii cesserunt aequore iusso.

445

At Rutulum abscessu iuuenis tum iussa superba

Miratus stupet in Turno corpusque per ingens

Lumina uoluit obitque truci procul omnia uisu,

Talibus et dictis it contra dicta tyranni:

"Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis

450

Aut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.

Tolle minas." fatus medium procedit in aequor;

Frigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.

Desiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire

Comminus; utque leo, specula cum uidit ab alta

455

Stare procul campis meditantem in proelia taurum,

Aduolat: haud alia est Turni uenientis imago.

Hunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,

Ire prior Pallas, si qua fors adiuuet ausum

Viribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:

460

"Per patris hospitium et mensas, quas aduena adisti,

Te precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.

Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta

Victoremque ferant morientia lumina Turni."

Audiit Alcides iuuenem magnumque sub imo

465

Corde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.

Tum genitor natum dictis affatur amicis:

"Stat sua cuique dies, breue et irreparabile tempus

Omnibus est uitae; sed famam extendere factis,

Hoc uirtutis opus. Troiae sub moenibus altis

470

Tot nati cecidere deum, quin occidit una

Sarpedon, mea progenies: etiam sua Turnum

Fata uocant metasque dati peruenit ad aeui."

Sic ait, atque oculos Rutulorum reicit aruis.

At Pallas magnis emittit uiribus hastam

475

Vaginaque caua fulgentem deripit ensem.

Illa uolans umeri surgunt qua tegmina summa

Incidit, atque uiam clipei molita per oras

Tandem etiam magno strinxit de corpore Turni.

Hic Turnus ferro praefixum robur acuto

480

In Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:

"Aspice num mage sit nostrum penetrabile telum."

Dixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,

Quem pellis totiens obeat circumdata tauri,

Vibranti cuspis medium transuerberat ictu

485

Loricaeque moras et pectus perforat ingens.

Ille rapit calidum frustra de uulnere telum:

Vna eademque uia sanguis animusque sequuntur.

Corruit in uulnus (sonitum super arma dedere)

Et terram hostilem moriens petit ore cruento.

490

Quem Turnus super adsistens sic ore :

"Arcades, haec" inquit "memores mea dicta referte

Euandro: qualem meruit, Pallanta remitto.

Quisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,

Largior. haud illi stabunt Aeneia paruo

495

Hospitia." et laeuo pressit pede talia fatus

Exanimem rapiens immania pondera baltei

Impressumque nefas: una sub nocte iugali

Caesa manus iuuenum foede thalamique cruenti,

Quae Clonus Eurytides multo caelauerat auro;

500

Quo nunc Turnus ouat spolio gaudetque potitus.

Nescia mens hominum fati sortisque futurae

Et seruare modum rebus sublata secundis!

Turno tempus erit magno cum optauerit emptum

Intactum Pallanta, et cum spolia ista diemque

505

Oderit. at socii multo gemitu lacrimisque

Impositum scuto referunt Pallanta frequentes.

O dolor atque decus magnum rediture parenti,

Haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,

Cum tamen ingentis Rutulorum linquis aceruos!

510

Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor

Aduolat Aeneae tenui discrimine leti

Esse suos, tempus uersis succurrere Teucris.

Proxima quaeque metit gladio latumque per agmen

Ardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum

515

Caede noua quaerens. Pallas, Euander, in ipsis

Omnia sunt oculis, mensae quas aduena primas

Tunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos

Quattuor hic iuuenes, totidem quos educat Vfens,

Viuentis rapit, inferias quos immolet umbris

520

Captiuoque rogi perfundat sanguine flammas.

Inde Mago procul infensam contenderat hastam

Ille astu subit, at tremibunda superuolat hasta,

Et genua amplectens effatur talia supplex:

"Per patrios manis et spes surgentis Iuli

525

Te precor, hanc animam serues natoque patrique.

Est domus alta, iacent penitus defossa talenta

Caelati argenti, sunt auri pondera facti

Infectique mihi. non hic uictoria Teucrum

Vertitur aut anima una dabit discrimina tanta."

530

Dixerat. Aeneas contra cui talia reddit:

"Argenti atque auri memoras quae multa talenta

Natis parce tuis. belli commercia Turnus

Sustulit ista prior iam tum Pallante perempto.

Hoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus."

535

Sic fatus galeam laeua tenet atque reflexa

Ceruice oranti capulo tenus applicat ensem.

Nec procul Haemonides, Phoebi Triuiaeque sacerdos

Infula cui sacra redimibat tempora uitta,

Totus collucens ueste atque insignibus albis.

540

Quem congressus agit campo, lapsumque superstans

Immolat ingentique umbra tegit, arma Serestus

Lecta refert umeris tibi, rex Gradiue, tropaeum.

Instaurant acies Vulcani stirpe creatus

Caeculus et ueniens Marsorum montibus Vmbro.

545

Dardanides contra furit. Anxuris ense sinistram

Et totum clipei ferro deiecerat orbem

(Dixerat ille aliquid magnum uimque affore uerbo

Crediderat, caeloque animum fortasse ferebat

Canitiemque sibi et longos promiserat annos):

550

Tarquitus exsultans contra fulgentibus armis,

Siluicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,

Obuius ardenti sese obtulit. ille reducta

Loricam clipeique ingens onus impedit hasta,

Tum caput orantis nequiquam et multa parantis

555

Dicere deturbat terrae, truncumque tepentem

Prouoluens super haec inimico pectore fatur:

"Istic nunc, metuende, iace. non te optima mater

Condet humi patrioque onerabit membra sepulcro:

Alitibus linquere feris, aut gurgite mersum

560

Vnda feret piscesque impasti uulnera lambent."

Protinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,

Persequitur, fortemque Numam fuluumque Camertem,

Magnanimo Vulcente satum, ditissimus agri

Qui fuit Ausonidum et tacitis regnauit Amyclis.

565

Aegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt

Centenasque manus, quinquaginta oribus ignem

Pectoribusque arsisse, Iouis cum fulmina contra

Tot paribus streperet clipeis, tot stringeret ensis:

Sic toto Aeneas desaeuit in aequore uictor

570

Vt semel intepuit mucro. quin ecce Niphaei

Quadriiugis in equos aduersaque pectora tendit.

Atque illi longe gradientem et dira frementem

Vt uidere, metu uersi retroque ruentes

Effunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.

575

Interea biiugis infert se Lucagus albis

In medios fraterque Liger; sed frater habenis

Flectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.

Haud tulit Aeneas tanto feruore furentis:

Irruit aduersaque ingens apparuit hasta.

580

Cui Liger: ****************************

"Non Diomedis equos nec currum cernis Achilli

Aut Phrygiae campos: nunc belli finis et aeui

His dabitur terris." uesano talia late

Dicta uolant Ligeri. sed non et Troius heros

585

Dicta parat contra, iaculum nam torquet in hostis.

Lucagus ut pronus pendens in uerbera telo

Admonuit biiugos, proiecto dum pede laeuo

Aptat se pugnae, subit oras hasta per imas

Fulgentis clipei, tum laeuum perforat inguen:

590

Excussus curru moribundus uoluitur aruis.

Quem pius Aeneas dictis affatur amaris:

"Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum

Prodidit aut uanae uertere ex hostibus umbrae:

Ipse rotis saliens iuga deseris." haec ita fatus

595

Arripuit biiugos; frater tendebat inertis

Infelix palmas curru delapsus eodem:

"Per te, per qui te talem genuere parentes,

Vir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis."

Pluribus oranti Aeneas: "haud talia dudum

600

Dicta dabas. morere et fratrem ne desere frater."

Tum latebras animae pectus mucrone recludit.

Talia per campos edebat funera ductor

Dardanius torrentis aquae uel turbinis atri

More furens. tandem erumpunt et castra relinquunt

605

Ascanius puer et nequiquam obsessa iuuentus.

Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:

"O germana mihi atque eadem gratissima coniunx

Vt rebare, Venus (nec te sententia fallit)

Troianas sustentat opes, non uiuida bello

610

Dextra uiris animusque ferox patiensque pericli"

Cui Iuno summissa: "quid, o pulcherrime coniunx,

Sollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?

Si mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,

Vis in amore foret, non hoc mihi namque negares,

615

Omnipotens, quin et pugnae subducere Turnum

Et Dauno possem incolumem seruare parenti.

Nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.

Ille tamen nostra deducit origine nomen

Pilumnusque illi quartus pater, et tua larga

620

Saepe manu multisque onerauit limina donis."

Cui rex aetherii breuiter sic fatur Olympi:

"Si mora praesentis leti tempusque caduco

Oratur iuueni meque hoc ita ponere sentis,

Tolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis:

625

Hactenus indulsisse uacat. sin altior istis

Sub precibus uenia ulla latet totumque moueri

Mutariue putas bellum, spes pascis inanis."

Et Iuno allacrimans: "quid si, quae uoce grauaris,

Mente dares atque haec Turno rata uita maneret?

630

Nunc manet insontem grauis exitus, aut ego ueri

Vana feror. quod ut o potius formidine falsa

Ludar, et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!

Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto

Misit agens hiemem nimbo succincta per auras,

635

Iliacamque aciem et Laurentia castra petiuit.

Tum dea nube caua tenuem sine uiribus umbram

In faciem Aeneae (uisu mirabile monstrum)

Dardaniis ornat telis, clipeumque iubasque

Diuini adsimulat capitis, dat inania uerba,

640

Dat sine mente sonum gressusque effingit euntis:

Morte obita qualis fama est uolitare figuras

Aut quae sopitos deludunt somnia sensus.

At primas laeta ante acies exsultat imago

Irritatque uirum telis et uoce lacessit.

645

Instat cui Turnus stridentemque eminus hastam

Conicit, illa dato uertit uestigia tergo.

Tum uero Aenean auersum ut cedere Turnus

Credidit atque animo spem turbidus hausit inanem:

"Quo fugis, Aenea? thalamos ne desere pactos;

650

Hac dabitur dextra tellus quaesita per undas."

Talia uociferans sequitur strictumque coruscat

Mucronem, nec ferre uidet sua gaudia uentos.

Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi

Expositis stabat scalis et ponte parato,

655

Qua rex Clusinis aduectus Osinius oris.

Huc sese trepida Aeneae fugientis imago

Conicit in latebras, nec Turnus segnior instat

Exsuperatque moras et pontis transilit altos.

Vix proram attigerat, rumpit Saturnia funem

660

Auulsamque rapit reuoluta per aequora nauem.

663

Tum leuis haud ultra latebras iam quaerit imago,

Sed sublime uolans nubi se immiscuit atrae.

661

Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit,

Obuia multa uirum demittit corpora morti,

665

Cum Turnum medio interea fert aequore turbo.

Respicit ignarus rerum ingratusque salutis

Et duplicis cum uoce manus ad sidera tendit:

"Omnipotens genitor, tanton me crimine dignum

Duxisti et talis uoluisti expendere poenas?

670

Quo feror? unde abii? quae me fuga quemue reducit?

Laurentisne iterum muros aut castra uidebo?

Quid manus illa uirum, qui me meaque arma secuti?

Quosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui

Et nunc palantis uideo, gemitumque cadentum

675

Accipio? quid ago? aut quae iam satis ima dehiscat

Terra mihi? uos o potius miserescite, uenti;

In rupes, in saxa (uolens uos Turnus adoro)

Ferte ratem saeuisque uadis immittite syrtis,

Quo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur."

680

Haec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,

An sese mucrone ob tantum dedecus amens

Induat et crudum per costas exigat ensem,

Fluctibus an iaciat mediis et litora nando

Curua petat Teucrumque iterum se reddat in arma.

685

Ter conatus utramque uiam, ter maxima Iuno

Continuit iuuenemque animi miserata repressit.

Labitur alta secans fluctuque aestuque secundo

Et patris antiquam Dauni defertur ad urbem.

At Iouis interea monitis Mezentius ardens

690

Succedit pugnae Teucrosque inuadit ouantis.

Concurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,

Vni odiisque uiro telisque frequentibus instant.

Ille (uelut rupes uastum quae prodit in aequor,

Obuia uentorum furiis expostaque ponto,

695

Vim cunctam atque minas perfert caelique marisque

Ipsa immota manens) prolem Dolichaonis Hebrum

Sternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,

Sed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis

Occupat os faciemque aduersam, poplite Palmum

700

Succiso uolui segnem sinit, armaque Lauso

Donat habere umeris et uertice figere cristas.

Nec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta

Aequalem comitemque, una quem nocte Theano

In lucem genitori Amyco dedit et face praegnas

705

Cisseis regina Parin: creat urbe paterna

Occubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.

Ac uelut ille canum morsu de montibus altis

Actus aper, multos Vesulus quem pinifer annos

Defendit multosque palus Laurentia, silua

710

Pastus harundinea, postquam inter retia uentumst,

Substitit infremuitque ferox et inhorruit armos,

Nec cuiquam irasci propiusue accedere uirtus,

Sed iaculis tutisque procul clamoribus instant;

717

Ille autem impauidus partis cunctatur in omnis

Dentibus infrendens et tergo decutit hastas.

714

Haud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,

715

Non ulli est animus stricto concurrere ferro,

Missilibus longe et uasto clamore lacessunt.

719

Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,

720

Graius homo, infectos linquens profugus hymenaeos;

Hunc ubi miscentem longe media agmina uidit,

Purpureum pinnis et pactae coniugis ostro,

Impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans

(Suadet enim uesana fames), si forte fugacem

725

Conspexit capream aut surgentem in cornua ceruum,

Gaudet hians immane comasque arrexit et haeret

Visceribus super accumbens; lauit improba taeter

Ora cruor, ****************************

Sic ruit in densos alacer Mezentius hostis.

730

Sternitur infelix Acron et calcibus atram

Tundit humum exspirans infractaque tela cruentat.

Atque idem fugientem haud est dignatus Oroden

Sternere nec iacta caecum dare cuspide uulnus;

Obuius aduersoque occurrit seque uiro uir

735

Contulit, haud furto melior sed fortibus armis.

Tum super abiectum posito pede nixus et hasta:

"Pars belli haud temnenda, uiri, iacet altus Orodes."

Conclamant socii laetum paeana secuti.

Ille autem exspirans: "non me, quicumque es, inulto,

740

Victor, nec longum laetabere; te quoque fata

Prospectant paria atque eadem mox arua tenebis."

Ad quae surridens mixta Mezentius ira:

"Nunc morere. ast de me diuum pater atque hominum rex

Viderit." hoc dicens eduxit corpore telum.

745

Olli dura quies oculos et ferreus urget

Somnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.

Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen

Partheniumque Rapo et praedurum uiribus Orsen,

Messapus Cloniumque Lycaoniumque Erichaeten,

750

Illum infrenis equi lapsu tellure iacentem,

Hunc peditem. pedes et Lycius processerat Agis,

Quem tamen haud expers Valerus uirtutis auitae

Deicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces

Insignis iaculo et longe fallente sagitta.

755

Iam grauis aequabat luctus et mutua Mauors

Funera; caedebant pariter pariterque ruebant

Victores uictique, neque his fuga nota neque illis.

Di Iouis in tectis iram miserantur inanem

Amborum et tantos mortalibus esse labores;

760

Hinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno.

Pallida Tisiphone media inter milia saeuit.

At uero ingentem quatiens Mezentius hastam

Turbidus ingreditur campo. quam magnus Orion,

Cum pedes incedit medii per maxima Nerei

765

Stagna uiam scindens, umero supereminet undas,

Aut summis referens annosam montibus ornum

Ingrediturque solo et caput inter nubila condit:

Talis se uastis infert Mezentius armis.

Huic contra Aeneas speculatus in agmine longo

770

Obuius ire parat. manet imperterritus ille

Hostem magnanimum opperiens, et mole sua stat

Atque oculis spatium emensus quantum satis hastae:

"Dextra mihi deus et telum, quod missile libro,

Nunc adsint! uoueo praedonis corpore raptis

775

Indutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum

Aeneae." dixit, stridentemque eminus hastam

Iecit. at illa uolans clipeost excussa proculque

Egregium Antoren latus inter et ilia figit,

Herculis Antoren comitem, qui missus ab Argis

780

Haeserat Euandro atque Itala consederat urbe.

Sternitur infelix alieno uulnere, caelumque

Aspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos.

Tum pius Aeneas hastam iacit; illa per orbem

Aere cauum triplici, per linea terga tribusque

785

Transiit intextum tauris opus, imaque sedit

Inguine, sed uiris haud pertulit. ocius ensem

Aeneas uiso Tyrrheni sanguine laetus

Eripit a femine et trepidanti feruidus instat.

Ingemuit cari grauiter genitoris amore,

790

Vt uidit, Lausus, lacrimaeque per ora uolutae.

Hic mortis durae casum tuaque optima facta,

Si qua fidem tantost operi latura uetustas,

Non equidem nec te, iuuenis memorande, silebo.

Ille pedem referens et inutilis inque ligatus

795

Cedebat clipeoque inimicum hastile trahebat.

Proripuit iuuenis seseque immiscuit armis,

Iamque adsurgentis dextra plagamque ferentis

Aeneae subiit mucronem ipsumque morando

Sustinuit; socii magno clamore sequuntur,

800

Dum genitor nati parma protectus abiret,

Telaque coniciunt proturbantque eminus hostem

Missilibus. furit Aeneas tectusque tenet se.

Ac uelut effusa si quando grandine nimbi

Praecipitant, omnis campis diffugit arator

805

Omnis et agricola, et tuta latet arte uiator

Aut amnis ripis aut alti fornice saxi,

Dum pluit in terris, ut possint sole reducto

Exercere diem: sic obrutus undique telis

Aeneas nubem belli, dum detonet omnis,

810

Sustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:

"Quo moriture ruis maioraque uiribus audes?

Fallit te incautum pietas tua." nec minus ille

Exsultat demens, saeuae iamque altius irae

Dardanio surgunt ductori, extremaque Lauso

815

Parcae fila legunt: ualidum namque exigit ensem

Per medium Aeneas iuuenem totumque recondit.

Transiit et parmam mucro, leuia arma minacis,

Et tunicam molli mater quam neuerat auro,

Impleuitque sinum sanguis; tum uita per auras

820

Concessit maesta ad manis corpusque reliquit.

At uero ut uultum uidit morientis et ora

Ora modis Anchisiades pallentia miris,

Ingemuit grauiter miserans dextramque tetendit,

Et mentem patriae subiit pietatis imago.

825

"Quid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,

Quid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?

Arma, quibus laetatus, habe tua; teque parentum

Manibus et cineri, si qua est ea cura, remitto.

Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:

830

Aeneae magni dextra cadis." increpat ultro

Cunctantis socios et terra subleuat ipsum

Sanguine turpantem comptos de more capillos.

Interea genitor Tiberini ad fluminis undam

Vulnera siccabat lymphis corpusque leuabat

835

Arboris acclinis trunco. procul aerea ramis

Dependet galea et prato grauia arma quiescunt.

Stant lecti circum iuuenes; ipse aeger anhelans

Colla fouet fusus propexam in pectora barbam;

Multa super Lauso rogitat, multumque remittit

840

Qui reuocent maestique ferant mandata parentis.

At Lausum socii exanimem super arma ferebant

Flentes, ingentem atque ingenti uulnere uictum.

Agnouit longe gemitum praesaga mali mens.

Canitiem multo deformat puluere et ambas

845

Ad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.

"Tantane me tenuit uiuendi, nate, uoluptas,

Vt pro me hostili paterer succedere dextrae,

Quem genui? tuane haec genitor per uulnera seruor

Morte tua uiuens? heu, nunc misero mihi demum

850

Exilium infelix, nunc alte uulnus adactum!

Idem ego, nate, tuum maculaui crimine nomen,

Pulsus ob inuidiam solio sceptrisque paternis.

Debueram patriae poenas odiisque meorum:

Omnis per mortis animam sontem ipse dedissem!

855

Nunc uiuo neque adhuc homines lucemque relinquo.

Sed linquam." simul hoc dicens attollit in aegrum

Se femur et, quamquam uis alto uulnere tardat,

Haud deiectus equum duci iubet. hoc decus illi,

Hoc solamen erat, bellis hoc uictor abibat

860

Omnibus. alloquitur maerentem et talibus infit:

"Rhaebe, diu, res si qua diu mortalibus ullast,

Viximus. aut hodie uictor spolia illa cruenti

Et caput Aeneae referes Lausique dolorum

Vltor eris mecum, aut aperit si nulla uiam uis,

865

Occumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,

Iussa aliena pati et dominos dignabere Teucros."

Dixit, et exceptus tergo consueta locauit

Membra manusque ambas iaculis onerauit acutis,

Aere caput fulgens cristaque hirsutus equina

870

Sic cursum in medios rapidus dedit. aestuat ingens

Vno in corde pudor mixtoque insania luctu.

Et furiis agitatus amor et conscia uirtus.

Atque hic Aenean magna ter uoce uocauit.

Aeneas agnouit enim laetusque precatur:

875

"Sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo!

Incipias conferre manum." *************

Tantum effatus et infesta subit obuius hasta.

Ille autem: "quid me erepto, saeuissime, nato

Terres? haec uia sola fuit qua perdere posses:

880

Nec mortem horremus nec diuum parcimus ulli.

Desine, nam uenio moriturus et haec tibi porto

Dona prius." dixit, telumque intorsit in hostem;

Inde aliud super atque aliud figitque uolatque

Ingenti gyro, sed sustinet aureus umbo.

885

Ter circum astantem laeuos equitauit in orbis

Tela manu iaciens, ter secum Troius heros

Immanem aerato circumfert tegmine siluam.

Inde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet

Vellere, et urgetur pugna congressus iniqua,

890

Multa mouens animo iam tandem erumpit et inter

Bellatoris equi caua tempora conicit hastam.

Tollit se arrectum quadripes et calcibus auras

Verberat, effusumque equitem super ipse secutus

Implicat eiectoque incumbit cernuus armo.

895

Clamore incendunt caelum Troesque Latinique.

Aduolat Aeneas uaginaque eripit ensem

Et super haec: "ubi nunc Mezentius acer et illa

Effera uis animi?" contra Tyrrhenus, ut auras

Suspiciens hausit caelum mentemque recepit:

900

"Hostis amare, quid increpitas mortemque minaris?

Nullum in caede nefas, nec sic ad proelia ueni,

Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.

Vnum hoc per si qua est uictis uenia hostibus oro:

Corpus humo patiare tegi. scio acerba meorum

905

Circumstare odia: hunc, oro, defende furorem

Et me consortem nati concede sepulcro."

Haec loquitur, iuguloque haud inscius accipit ensem

Vndantique animam defundit in arma cruore.


4

aspectat M P  a.c. R V

spectat P2 γ Serv.